Ayşe Şevval Işık ve Zeynep Habiboğlu’nun Tezleri Üzerine Ders Belgeliği Konuşması

   Bu yazı, 2022 yılında Ders Belgeliği atölyesi mezunlarından Zeynep Habiboğlu ve Ayşe Şevval Işık’ın 2026’da çok taze bitirmiş oldukları yüksek lisans tezleri üzerine edilen bir diyaloğu sizlere aktarmaktadır.

– Merhaba Şevval, evet tezini -hatta tezlerimizi- konuşacağız ancak burada önemli olan, birikimimizin temelini Ders Belgeliği atölyesinde atmış olmamız bence. Ya da öyle mi hakikaten? Sanat üretimlerimiz biçimsel ve içeriksel olarak farklı olsa da, ikimiz de Ders Belgeliği’ndeki öğrencilik yıllarımızdan bu yana benzer süreçlerden geçtik seninle. Marmara Üniversitesi’nden mezun olduktan sonra Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nde birer yüksek lisans eser metni yazdık. Bunda Ders Belgeliği’nin etkileri oldu mu? Ders Belgeliği’nden tez sürecine kadar akademik hayatında, fikirlerinde, ne gibi gelişim ve değişimler oldu sence? Biraz bunu konuşalım istiyorum.

  Tezinden genel hatlarıyla bahseder misin ilk olarak? Senin tez-eser metninin ana hattı “Kurgusal Gerçeklik Bağlamında Işık ve Boşluk”, yani ışık ve boşluğun kurgulanış biçimleri olarak anlıyorum. Ama ben senin işlerinde ışık-gölge ilişkilerini daha yoğun görüyorum. Neden ışık-gölge değil de, ışık ve boşluk konusunu seçtin?

– Zeynep boşluk, hayatın ritmini kuran görünmez mimari bence. Yaşamda ve onun bir uzantısı olan sanatta boşluk, durup geriden baktığımızda, dinlediğimizde bizi temel armoniye götürüyor.

  Boşluk, çalışmalarım ilerledikçe bana ruhsal alanlar açan bir bölge oldu. Çünkü boşluğa yani espas dediğimiz şeye sadece kompozisyonun kurucu ögelerinden biri olarak bakamayız. Özdemir Altan’ın 2011’de dB Çalışma Grubu’na verdiği röportajdaki gibi “Boşluk; Kelime anlamı, derinlik, uzam, atmosfer, aralık…Devamında da üç boyutu ifade eden bir şeydir. Üç boyut demek, iki boyutlu yüzeyselliğe zıt bir şey demektir. Derinlik; düşüncede, davranışta, yaşam biçiminde ve üç boyutun devamı sanatta devam ediyor.”

  Evet eserlerim ve ilgi noktam her zaman ışık ve gölge ile kurulan yakın bir ilişki üzerine kuruluydu, etkilendiğim temel unsur hep o yoğun ilişki olmuştur. Ancak ışık ve gölge, kendi içlerinde derin boşlukları da barındırırlar; aslında aralarında karşılıklı kurucu bir bağ vardır. Hakikaten, gölge de başlı başına bir ışık olayıdır çünkü ışığın olmadığı yerde gölge de var olamaz. Işığın doğası gereği barındırdığı aralıklar ve gölgenin içerisindeki boşluğun derinliğiyle benim bu kavramlara yönelme ve resimlerimde de bu anlamda deneyler yapmama yol açtı. Dediğin gibi işlerimde gölgenin varlığını ve baskınlığını reddedemem ama bence ışık dediğimde gölgeyi de ele almış oluyorum otomatik olarak.

– Peki ‘kurgusal gerçeklik’? Kurgusal gerçeklik konusu bu ışık ve boşluk kavramları ile nerede buluştu senin için?

– Ben araştırmalarıma başlarken ve çalışmalarımda da derdim bir mekan yaratımıydı aslında. Bir mekan, bir alan… Çalışma ilerledikçe çerçeveyi açmak isteyip derinleşmek istediğim “Gerçeklik nedir?” sorusuna doğru ilerledim. Sonra “gerçekliğin kurgusu yapıabilir mi?” sorusu bende Baudrillard’ın Simülasyon kitabıyla ortaya çıkmış oldu.

  Simülasyon günümüzde gerçeklik ve kurgu üzerine yazılmış çok önemli araştırma metinlerinden biri. Kısaca kurgunun artık gerçeği gizleyen bir yanılsama olmaktan çıkıp onu önceleyen bir yapıya evrildiğinden bahseder. 20. yüzyıldan günümüze yaşam pratiğimiz içinde kurgu, nesnel gerçekliğimizin yerini almış ve deneyimlenen dünya da ister istemez sanat da bir kurgusal eksende şekillenmiştir.

  Bu bağlamda 20.yüzyıldan günümüze sanat eserlerinde kurgulanan mekan ile gerçeklik arasındaki sınırlar da silikleşmiştir. Tezimin temel odağı da bu şekillenme süresince ışık ve boşluğun yolculuğun yolculuğu diyebilirim.

   Eser metnimin beraberinde ürettiğim eserlerde mekân ve nesnelerin kompozisyonlarında varolan yapay kurgu ile hissedilen gerçeklik o kadar iç içe geçer ki kurgunun nerede başlayıp nerede bittiğini kesin bir şekilde ayırmak imkansızlaşır. Böylelikle bir buğu oluşur. Tezde kurgusal gerçeklik kavramı içerisinde verilen sanatçı eserlerinde olduğu gibi tez için üretilen eserlerde de netlik çoğunlukla tanınır nesneler de mevcuttur. Ve bence mekan üretimleri ile başladığım yolculuğum içeriksel olarak izleyiciye gerçeğin ve kurgunun etrafında dolaştığı bir anlam alanı yaratmıştır. Nesnel dünyanın tanıdık formları, beyaz bir boşluğun içinde. Bir yandan tanıdık ögeler var ama yabancı hissettiren bir boşluk var. İşte bu şekilde hala anlamlandırmaya ve aynı şekilde üretmeye çalışmaktayım.

– Şimdi fark ettim, ikimizin konuları biraz zıt değil mi sence de? Evet ikimiz de mekân odaklıyız ama sen kompozisyondaki boş alanlar ile yani biçimsel ögelerin aralarındaki alanlar ile ilgileniyorsun. Ben ise direk olarak sınırlayıcı ögeler ile, örneğin boşluğu çevreleyen çizgi ile…

– Evet, doğru. Senin tezini konuşalım mı biraz? Konun sınırlar ile ilgiliydi.

– Evet, eser metnimin başlığı ‘Görsel Sanatlarda Sınır ve Kompozisyon’. Kompozisyon kelimesi bana zaten doğrudan Ders Belgeliğini hatırlatıyor. Çünkü o atölyenin bana kattığı en önemli şeylerden biri, bir eseri okuyabilmekte kompozisyonu anlamanın ne kadar önemli olduğunu öğrenmekti. Atölyede kendi başımıza çalışıp ‘güzel’ resimler yapmıyorduk. Önce incelerdik, gözlemlerdik, görme kavramını tartışır, başka eserleri inceler, günlük yaşamda etrafımızdaki eşyalara farklı gözle bakmaya çalışır, ondan sonra resmederdik. Başarısız bile olsa her kompozisyon taslağı, bir başarı adımıydı. Öğrenmek isteyen için her deneme bir kazanımdı. Çünkü her denemeden sonra oturup kompozisyon incelemesi yapılırdı. Avni Hoca’nın önündeki o meşhur masa etrafında toplanıp herkes birbirinin kompozisyonunu eleştirirdi. Bazen üzerine epeyce düşünerek, bazen de çalakalem oluşturduğumuz kompozisyonlar, bu kadar ciddiyetle incelendiğinde, ister istemez biz de yaptıklarımıza daha fazla önem veriyorduk. Herhangi bir kompozisyonun içinde bir ögenin, örneğin bir noktanın, yeri, yönü, rengi o kadar ciddiyetle ve uzun süre tartışılırdı ki… Eğer öğrenci bu yorumlar üzerine, denemelerine o doğrultuda devam ederse, bir noktanın kompozisyonda ne kadar etkili olduğunu öğrenir ve o ciddiyetle taslaklarına devam eder. Böyle böyle, kompozisyon inceleyip tartıştıkça, zamanla anlıyorduk. Bunun yararını Mimar Sinan’da yüksek lisans derslerine başlayınca da gördüm tabi. Temel Sanat ve Tasarım bölümü zaten kompozisyon öğe ve ilkeleri üzerine bir bölüm. Tezimi sordun ama konu ister istemez yine Ders Belgeliği’ne bağlandı kendiliğinden. Tezimde kompozisyon kavramının dışında bir de ‘sınır’ kavramı var. Lisans’tan mezun olduktan sonra özellikle bu kavram zihnimde dolanmaya başladı. Aslında biçimsel olarak işlerim hala Ders Belgeliği zamanındaki ile aynı. Orada aldığım temelin devamı geldi. Ancak sınır kavramının benim dertlerimden biri olduğunun farkında değildim ben. Bunu bir sanatçı arkadaşım ile birlikte benim işlerim üzerine konuşurken fark ettik. Ders Belgeliği atölyesinde konuştuğumuz konulardan biriydi bu içerik mi önce gelir yoksa biçim mi meselesi. Yani aslında sanatçı önce kendine bir konu belirler ve ona uygun bir kompozisyon mu kurgular? Yoksa öylesine bir kompozisyon kurgular ve sonra ona bir tema mı atfeder? Bunun çok değişken olduğunu o zaman da biliyordum. Yani bunun cevabı siyah ya da beyaz değil. Bazen belli bir konu üzerinde çalışmaya başlar ve biçimsel bir kurgulamaya girişirsiniz, resim biter ve siz çok sonra anlayabilirsiniz aslında farkında olmadan başka konulardan da etkilenmişsiniz. Çünkü zihnimizde ister istemez kavram haritaları oluşur. Birçok kavram ve konu, deneyimlerimiz doğrultusunda birbirine bağlıdır. Mekânlarla ilgili çalışan bir sürü sanatçı var ama mekânı nasıl ele alıyorlar? Bu sanatçının derdi ile ilgili. Neden mekân ve ne bağlamda mekân? Ben mekânların açıklık kapalılık dengeleri ile, sınırlama dereceleri ile ilgilendim. Bu durumun biçimsel olarak transparanlıklar yaratması da resimsel tekniğimi ya da dilimi yönlendirdi örneğin. Bu transparanlıkları kompozisyonlarımda oluşmaya başlayan derinlik katmanlarında kullandım. Burada da sınırdan söz edebiliriz. Aynı zamanda yüzeysel bir genişleme ve sınır aşma durumu olarak kadrajdan taşma denemeleri de vardı o zamanlardan beri. Ama temel tasarım bölümüne başladıktan sonra bu konuda daha cesur malzeme denemeleri yapabildim bölümün disiplinler arası özelliğinden faydalanarak. Hem içerik olarak benim işlerimin bazıları sınırlar ile ilişkiliydi hem de aslında biçimsel olarak sınır kavramı düşündüğümden daha önemliymiş, bunu fark ettim. Kompozisyon kurarken bile bir şeyleri sınırlıyormuşuz ki dolaşım sağlansın. Görmek bile zihnimizin ve algımızın sınırları ile ilgiliymiş. Böyle olunca ben de sınır ve kompozisyon ilişkisi üzerine bir tez yazmak istedim. Tabi bir de, bu bir eser metni olduğu için son kısımda bu konuların kendi işlerimle ilişkisini anlattım. Şu an tezlerimizden bahsettiğimiz için tabi işlerimden yalnızca sınır bağlamında bahsediyorum ancak benim çalıştığım tek konu bu değil. Bence aslında birçok mesele, dert, nihayetinde ‘insan’a çıkıyor. Bunu da ders belgeliği atölyesinde anladım.

– Zeynep şu andan baktığımda yıllar içerisinde algımda oluşan zenginliği düşünüyorum. Ders Belgeliği atölye çalışmaları ve üretimlerimin, sanat hayatımdaki yeri çok kıymetli açıkçası. Kıymeti şuradan geliyor, yapılan söyleşiler, hem teorik hem uygulamadaki araştırmalarımız adeta deney titizliğindeki kompozisyon kurgu ve yorumlamalarımız, bizzat sanatçılar ile temas halinde oluşumuz gibi dinamik bir atölye aslında Ders Belgeliği. Ve en çok bize arşivin, tarihin önemini anlatan bir yapı var atölyede. Bu, günümüzde o kadar kıymetli ki, kök salmamız için belgelik ağaçları, tarih belgeliği, sanat-müzik ilişkisini inceleyip bazen bu konuda çalışmalar yapan müzik belgeliği gibi pek çok da kollarımız ve köklerimiz var aslında. Bu çok yönlülük bence Ders Belgeliği’nden çıkan öğrencileri yani bizleri parlak ve şahsiyetli kılıyor.

  Bunların yanında senin de dediğin gibi kompozisyon oluşturma süreçlerimizin tekrar altını çizmeliyiz. Örneğin atölyede yapığımız denemeler, deneyler demeyi daha çok seviyorum. Çünkü bir sabit olup diğer değişkenler üzerinde az çalışmamışızdır. Sanki gözün ve tinin nasıl tepki vereceğinin deneyi. Bundan az çok zevk alan her öğrenci bakacak olursak zaten öğrendiği bu şeyle sonu gelmeyen üretimler yaptı ve yapmaya da devam ediyor. Mesela derslerde yaptığımız kolajlar bile gözü eğitmek adına bize çok şey kattı, gözü eğitebilen bir organ ve atölye duvarlarındaki örnekler bile bizi belli bir seviyeye taşıdı. Ben böyle düşünüyorum.

  Ders Belgeliği’nden sonra açıkçası benim tez sürecim teori ve pratik alan arasında derinleşme niyetiyle başladı. Mimar Sinan Üniversitesi Temel Sanat ve Tasarım programında eğitim almaya başladım. Temel sanat programı disiplinlerarası bir eğitim anlayışına sahip. Biliyorsun ki temel sanat her sanat öğrencisinin ilk sene alması zorunlu ve algıları geliştiren bir ders içeriğine sahip. Temel sanat ögeleri de denge, hiyerarşi, oran, vurgu, ritim, zıtlık ve bütünlüktür. Ve espas. Programdaki her ders ve neredeyse her öğretmenimiz farklı alanlardandı. Her şey birleştiğinde hepimizin zihninde anlamlı bir yapı ortaya koyan bütünün parçalarını oluşturuyordu. Her öge için okuduğumuz metinler, araştırmalarımız ve farklı disiplinleri deneyimleme cesareti edinmemiz de bize sanat pratiğimizde çok ciddi çaba sarfettiler. Ben de öğretmenlik yapıyorum biliyorsun. Resim akademilerinde verdiğim eğitimlerde de eğitim hayatımda öğrendiklerimi aktarmaya ve arşivlemeye çalışıyorum. Sanat eğitimi her eğitim alanı gibi emek istiyor.

  Bi yandan eğitim, bir yandan sanatın üretiminde konuşmuş oldum. İkisi bizim için çok iç içe bence. Sanat dilimizi de arayan insanlarız, en azından sen ve ben. Kendi sanat dilini bulma yolu tabi kolay değil ama kesinlikle sanat üretimi süreklilik istiyor. Kendi gerçeğini üretme, kurgulama ve devam ederek bunu tekrar tekrar yapabilmeyi istiyor. Hala öğrenciyim. Bu anlamda isteğim de cesur, faydalı ve çalışkan öğrencilerden olmak.

Adı geçen tezlerin özet sayfaları: