ders BELGELİĞİ öğrencilerinin Pakize Türkoğlu ile gerçekleştirdiği “Köy Enstitülerinde Resim-İş Eğitimi” söyleşisi, eğitim anlayışının yalnızca ders programlarıyla değil, öğrenmenin gerçekleştiği mekânlarla da birlikte düşünülmesi gerektiğini hatırlatıyor.

Eğitim üzerine konuşurken çoğu zaman müfredatı, öğretim yöntemlerini, öğretmeni ve öğrenciyi tartışıyoruz. Oysa eğitimin gerçekleştiği mekân da diğer bileşenler kadar belirleyicidir. Bir okulun nasıl tasarlandığı, öğrencilerin hangi alanlarda çalıştığı, üretim ile derslik arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğu ve okulun gündelik hayatla nasıl bir bağ kurduğu, eğitim deneyiminin biçimlenmesinde önemli rol oynar.

Bu eğitim anlayışının gündelik yaşamdaki karşılığını, Köy Enstitülerinin içinden gelen tanıklıklar üzerinden görmek mümkün. Aksu Köy Enstitüsü ve Hasanoğlan Köy Enstitüsü Yüksek Bölümü mezunu eğitimci ve yazar Pakize Türkoğlu, söyleşide kendi eğitim deneyimlerinden hareketle Köy Enstitülerindeki eğitim anlayışını ve Resim-İş eğitiminin bu yapı içerisindeki yerini aktarıyor. Resim derslerinden marangozhaneye, tarım çalışmalarından kitap okumaya, üretimden estetik anlayışına uzanan anlatı, çok yönlü bir eğitim deneyimini ortaya koyuyor.

“Köy Enstitülerinde Resim-İş Eğitimi” söyleşisi, Köy Enstitülerinin eğitim tarihine ilişkin önemli bir tanıklığı yeniden gündeme getirirken eğitimin gerçekleştiği fiziksel çevre üzerine düşünmek için de bir alan açıyor. Türkoğlu’nun anlattıkları, sanatın, üretimin, gündelik yaşamın ve öğrenmenin bu eğitim anlayışında birbirinden ayrı alanlar olarak ele alınmadığını gösteriyor.

Resim-İş Eğitimi: Üretmek, Görmek ve Düşünmek

Köy Enstitülerinde Resim-İş Eğitimi, öğrencilerin farklı malzemelerle çalıştığı ve üretim süreçlerini deneyimlediği çok yönlü bir alan niteliği taşıyor. Türkoğlu’nun söyleşide aktardığı örnekler, resim dersinin diğer üretim alanlarıyla kurduğu ilişkiyi somut biçimde ortaya koyuyor. Bu anlatıda eğitim; kültür dersleri, sanat, üretim, tarım, teknik çalışmalar, okuma ve gündelik yaşamı bir araya getiren bütünlüklü bir deneyim olarak karşımıza çıkıyor. Resim-İş derslerinin de Köy Enstitülerinin programında kültür dersleri içerisinde yer alması, sanat eğitiminin bu bütünün önemli parçalarından biri olduğunu gösteriyor.
Türkoğlu’nun özellikle vurguladığı noktalardan biri, Köy Enstitülerindeki “iş” kavramının yalnızca fiziksel çalışmayla sınırlandırılamayacağı. Ona göre okumak, yazmak, düşünmek ve üretmek de işin parçaları. Enstitülerde tarım ve teknik çalışmalar; edebiyat, müzik, resim ve kitap okumayla birbirinin karşıtı değil, aynı eğitim anlayışının birbirini tamamlayan alanlarıydı. Bu yaklaşım, öğrenciyi yalnızca belirli becerilerle donatmayı değil, farklı bilgi ve üretim alanları arasında ilişki kurabilen çok yönlü bireyler yetiştirmeyi hedefliyordu.

Öğrenmenin Gerçekleştiği Çevre

Köy Enstitülerinde bu eğitim anlayışının mekânsal bir karşılığı da bulunuyordu. Enstitülerin yerleşkeleri derslikler, atölyeler, tarım alanları, yapılar ve ortak yaşam alanlarıyla birlikte düşünülüyordu. Öğrenciler eğitim sürecinde bu çevrenin oluşumuna da katılıyor; yapı üretimi, teknik çalışmalar ve gündelik yaşam, öğrenmenin parçası hâline geliyordu.

Türkoğlu’nun söyleşide aktardığı yapı ve üretim örnekleri bu açıdan önemli. Maket olarak hazırlanan bir yapının gerçek bir yapının üretimine uzanması, öğrencinin tasarlama, uygulama ve sonuçlandırma süreçlerini bir arada deneyimlediği bütünlüklü bir öğrenme sürecine işaret ediyor.

Burada okulun anlamı genişliyor. Derslik, atölye, tarla, yapı alanı ve ortak kullanım mekânları arasında kurulan ilişki, eğitimin gündelik hayatla temasını güçlendiriyor. Öğrenci farklı bilgi ve beceri alanları arasında hareket ederken öğrenme de tek bir mekâna ya da tek bir yönteme bağlı kalmıyor.
Bu yaklaşım, eğitim yapılarının fiziksel özelliklerini ve içinde bulundukları çevreyi de yeniden düşünmeyi gerektiriyor.

Bir okulun derslikleri, atölyeleri, ortak alanları, açık alanları ve üretim mekânları arasındaki ilişki; öğrencilerin nasıl çalışacağını, bir araya geleceğini, üreteceğini ve birbirleriyle ilişki kuracağını etkiliyor. Özellikle sanat eğitimi söz konusu olduğunda bu ilişki daha da belirginleşiyor. Resim-İş Eğitimi, malzemeyle çalışmayı, farklı teknikleri denemeyi, üretim sürecini takip etmeyi, birlikte çalışmayı ve ortaya çıkan işleri değerlendirmeyi gerektiriyor. Atölyenin ve üretim alanının niteliği, bu sürecin doğrudan bir parçasını oluşturuyor.

Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi ve Eğitim Mimarisi

Köy Enstitülerinde eğitimin mekanla kurduğu bu ilişkiyi, bugün Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi’nin eğitim yapıları üzerinden yeniden düşünmek mümkün.
Atatürk Eğitim Fakültesi’nin tarihsel geçmişi 1848’de kurulan Dârülmuallimîn-i Rüşdî’ye kadar uzanıyor. Kurumun Fikirtepe döneminde Resim-İş Eğitimi alanının gelişimi de önemli bir yer tutuyor. 1967-68 eğitim döneminde Resim-İş Eğitimi ve Beden Eğitimi bölümlerinin açılmasıyla birlikte sanat eğitimi, kurumun eğitim yapılanması içerisinde daha belirgin bir yer kazanıyor.
Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi yerleşkesinde bulunan yapıların tarihi de bu eğitim geçmişinin önemli bir parçası. Yapıların tasarımı için açılan yarışmada birincilik ödülü alan Mimar Umut İnan’ın projesi, 1980-1981 eğitim-öğretim yılında kullanılmaya başlanıyor. Dolayısıyla bugün bu yapıya bakmak, belirli bir dönemin eğitim anlayışının mimari olarak nasıl karşılık bulduğuna bakmak anlamına geliyor.

“Eğitim mimarisi diye bir şey var. Umut İnan, sizin fakülteyi yaparken yıllarca onun üzerine çalışmış. İçine girdiğimiz zaman insanın içi aydınlanıyordu. O kadar güzel yapmıştı ki sizin bölümlerin olduğu yeri. Mimariye saygı göstermek gerekiyor; çünkü onu yapmak için uzun süre uğraşmış, ışık üzerine çalışmış.”

Pakize Türkoğlu’nun bu sözleri, eğitim yapısının fiziksel özellikleri ile öğrencilerin öğrenme ve üretme biçimleri arasındaki ilişkiye doğrudan işaret ediyor. Türkoğlu’nun “içine girdiğimiz zaman insanın içi aydınlanıyordu” sözünde özellikle öne çıkan ışık vurgusu, mimarinin insan deneyimi üzerindeki etkisini somutlaştırıyor. Yapının ışıkla kurduğu ilişki, onun gözünde sadece estetik bir özellik olarak kalmıyor; mekâna giren kişinin deneyiminin bir parçasına dönüşüyor.

Burada eğitim mimarisi kavramı önem kazanıyor.

Bir okulun mimarisi, eğitim anlayışından bağımsız değildir. Öğrencinin birbirinden kopuk dersliklerde mi, ortak üretim alanlarında mı, atölyelerde mi, açık alanlarda mı, farklı disiplinlerin birbirine temas ettiği bir yerleşkede mi eğitim gördüğü; eğitimin nasıl tasarlandığıyla doğrudan ilişkilidir. Mekân, öğrencinin nerede bulunduğunu değil, nasıl öğrendiğini ve nasıl ilişki kurduğunu da belirler.

Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi’nin Resim-İş Eğitimi geçmişi de bu açıdan ayrıca önem taşımaktadır. Yıllar boyunca bu mekânlarda sürdürülen sanat eğitimi, ders programlarının yanı sıra atölye kültürü, üretim deneyimleri, öğrenci çalışmaları ve öğretmen-öğrenci ilişkileri üzerinden bir eğitim belleği oluşturdu.

Bir eğitim yapısına bakmak, aynı zamanda yapının ardındaki eğitim anlayışını ve sunduğu öğrenme ortamını değerlendirmek anlamına geliyor.

Geçmişten Bugüne Uzanan Bir Soru

Pakize Türkoğlu’nun söyleşisi, Köy Enstitülerinin tarihsel deneyimini hatırlatırken bu deneyimin arkasındaki eğitim düşüncesini de yeniden gündeme getiriyor. Resim dersinin marangozhaneyle, üretimin kültür dersleriyle, okulun gündelik yaşamla ve öğrenmenin yaparak deneyimlemekle buluştuğu bu model, farklı bilgi ve üretim alanları arasındaki ilişkinin eğitim açısından taşıdığı değeri gösteriyor.

Köy Enstitülerinden Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi’ne uzanan bu iki farklı eğitim deneyimi, öğrenme ve üretme süreçlerini destekleyen mekânların önemini ortaya koyuyor. Her iki örnek de eğitim yapılarının yalnızca derslerin yürütüldüğü fiziksel alanlar olarak değil, öğrenme ve birlikte üretme biçimlerini şekillendiren çevreler olarak ele alınması gerektiğini düşündürüyor.

Bugün eğitim yapıları üzerine düşünürken sorulabilecek soru da buradan çıkıyor:

Bir eğitim mekânı, öğrencinin öğrenme ve üretme süreçlerini nasıl destekleyebilir? Sanat eğitimi için tasarlanan bir çevre, öğrencinin yalnızca ders saatlerinde kullandığı bir alan mı olmalı; yoksa üretimin, karşılaşmanın ve birlikte düşünmenin sürdüğü daha geniş bir eğitim ortamı mı oluşturmalı?

Pakize Türkoğlu’nun Köy Enstitülerine ilişkin tanıklığı bu nedenle yeniden okunmaya değer. Onun anlattığı eğitim modeli, öğrenmeyi hayatın içinden ayırmayan bir yaklaşım öneriyor. Resim-İş Eğitimi de bu yaklaşım içinde yalnızca bir ders değil; düşünme, görme, üretme, kültürle ilişki kurma ve dünyayı anlamlandırma biçimlerinden biri olarak ortaya çıkıyor.

Bu söyleşinin bugün yeniden gündeme gelmesi, Köy Enstitülerinin eğitim mirasını hatırlarken günümüz eğitim anlayışı üzerine de düşünme fırsatı sunuyor. ders BELGELİĞİ arşivinde yer alan söyleşi kaydı, Köy Enstitülerinin Resim-İş eğitimine yaklaşımını ve öğrenmenin gerçekleştiği mekânın eğitim anlayışındaki yerini yeniden değerlendirmeye açıyor.

Bu haber, 2015 yılında ders BELGELİĞİ öğrencilerinin Pakize Türkoğlu ile gerçekleştirdiği “Köy Enstitülerinde Resim-İş Eğitimi” söyleşisinin içeriğinden hareketle hazırlanmıştır.

2015 yılında Pakize Türkoğlu ile söyleşi yapan “ders BELGELİĞİ” çalışma ekibi: Aslıhan Mumcu, Aslı Kocataş, Burak Kaya, Hilal Deniz Çılbır

Pakize Türkoğlu hakkında

Pakize Türkoğlu (1927–2023), Antalya’nın Gazipaşa ilçesindeki Göksenir Yaylası’nda doğdu. 1944’te Aksu Köy Enstitüsü’nü, 1947’de Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü’nü bitirdi. 1962’de Çapa Eğitim Enstitüsü Pedagoji Bölümü’nü tamamladı. İlk, orta ve yükseköğretim kurumlarında öğretmen ve yönetici olarak görev yaptı. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü’nde öğretim görevlisi olarak çalıştı ve 1985 yılında emekli oldu. Türkiye Öğretmenler Sendikası’nın (TÖS) kuruluşundan kapanışına kadar üyesi olan Türkoğlu, bir dönem sendikanın yönetim kurulunda da görev aldı. Köy Enstitülerine ilişkin tanıklıklarını ve eğitim alanındaki birikimini kitaplarına ve yazılarına taşıdı. Tonguç ve Enstitüleri adlı kitabıyla 1998 yılında Türkiye İş Bankası Toplum ve İnsan Bilimleri Büyük Ödülü’ne layık görüldü. Kızlar da Yanmaz, Kısa Süren Hasat ve Kimseli Kimsesiz diğer kitapları arasında yer alıyor. 25 Temmuz 2023’te hayatını kaybetti.