Fark Edilmek

Japonya’da kodokushi sözcüğü, kişinin yalnız ölmesi ve ölümünün bir süre sonra fark edilmesi durumunu anlatıyor.

2025 yılında Japonya’da evinde yalnız ölen 76.941 kişi kayda geçti. Bunların 22.222’sinin ölümü sekiz gün veya daha sonra, 7.148’inin ise bir aydan daha uzun süre sonra fark edildi. Bu kişilerin 58.919’u 65 yaş ve üzerindeydi.

Bu sayılar, insanların neden yalnız yaşadığını ya da ölümlerinin neden geç fark edildiğini tek başına açıklamaz. Böyle bir sonuca ulaşmak için başka bilgilere ihtiyaç vardır. Fakat sayıların gösterdiği durum, insanın yaşamına ilişkin daha geniş bir soruyu düşünmek için yeterlidir: Bir insanın yokluğu neden bazı durumlarda hemen, bazı durumlarda ise ancak uzun bir zaman sonra fark edilir?

Soruyu ölümden başlatsak da cevap yalnızca ölümde aranamaz. Çünkü yokluğu fark edebilmek, daha önce kurulmuş bir ilişkinin varlığını gerektirir. Bir insanın artık orada olmadığını anlayabilmek için onun daha önce hayatımızda bir yerde bulunmuş olması, varlığının gündelik hayatımızda bir iz bırakmış olması gerekir. Yokluk, çoğu zaman varlığın içinden anlaşılır.

Burada “görmek” ile “fark etmek” arasındaki ayrım önem kazanır.

Bir insanı görmek, onunla aynı mekânda bulunmak ya da görüntüsüne ulaşmak anlamına gelebilir. Bugün bunun olanakları geçmişte hiç olmadığı kadar geniş. Telefonlar, sosyal ağlar ve çeşitli iletişim araçları insanları sürekli birbirlerinin karşısına çıkarıyor. Çok sayıda insanı tanıyabiliyor, takip edebiliyor ve onlarla bağlantı kurabiliyoruz.

Fakat bütün bu görünürlük, bir insanın hayatımızda gerçekten yer aldığı anlamına gelmiyor.

Bir insanın birkaç gündür aramadığını fark etmek, yalnızca onun telefon numarasının bizde bulunmasıyla açıklanamaz. Onun ne zaman aradığını, nasıl konuştuğunu, hangi alışkanlıklara sahip olduğunu, gündelik hayatında nelerin değişebileceğini bir ölçüde bilmek gerekir. Bir başkasının varlığına dikkat etmiş olmak gerekir. Bu nedenle fark etmek, görmenin biraz daha ötesindedir; insanın varlığını kendi hayatımızın içinde bir karşılıkla ilişkilendirmeyi gerektirir.

Belki de burada insanı yalnızca tek bir özelliğiyle açıklamanın yetersizliği ortaya çıkar. İnsan sadece gören, düşünen, çalışan, isteyen ya da iletişim kuran bir varlık değildir. Bunların hepsi onun yaşamında birbirinden ayrılmadan ortaya çıkar. İnsan başkalarıyla ilişki kurarken aynı zamanda hatırlar, değerlendirir, karar verir, sorumluluk üstlenir, bir şey bekler, bir şeyden vazgeçer, geleceğini düşünür ve kendi yaptıklarının sonuçlarıyla karşılaşır.

Bir insanın başka bir insanı fark etmesi de bu bütünün içinde gerçekleşir.

Bu yüzden ilişkiyi yalnızca iki insan arasındaki bir bağlantı olarak düşünmek yeterli değildir. İlişki, insanın dünyadaki varoluş biçimlerinden biridir. Başka bir insanı hesaba katmak, kendi davranışlarımızı onun varlığına göre yeniden düşünmek, onun ihtiyaçlarını ve sınırlarını dikkate almak, gerektiğinde ona göre davranmak; bunların her biri insanın yapıp etmelerinin içinde yer alır.

Burada “fark edilmek” de başka bir anlam kazanır.

Fark edilmek, yalnızca birinin gözünün önünde olmak değildir. Varlığımızın başka bir insanın dünyasında bir karşılık bulmasıdır. Bir başkasının bizi hatırlaması, değişikliğimizi sezmesi, yokluğumuzu merak etmesi, bizim için bir şey yapması ya da yaptığımız bir şeyden etkilenmesi, varlığımızın onun hayatında bir yer tuttuğunu gösterir.

Aynı şey bizim başkalarıyla ilişkimiz için de geçerlidir.

İnsan yalnızca kendisine yönelen ilgiyi bekleyen bir varlık değildir. O da başkalarını fark eder, onların hayatlarına katılır, onları etkiler ve onlardan etkilenir. Bu karşılıklılık, insanın toplumsal varlığının önemli bir parçasıdır.

Burada ilişki ile bağlantı arasındaki fark belirginleşir. Bağlantı kurulabilir ve çoğaltılabilir; ilişki ise yaşanır. Bir insanın telefonumuzda kayıtlı olması onun hayatımızda yer aldığı anlamına gelmediği gibi, sosyal ağlarda binlerce kişi tarafından görülmek de insanın gerçekten fark edildiğini göstermez. İlişki, zaman içinde oluşan bir karşılıklılık ve dikkat alanıdır.

Bu alanın içinde değerler de vardır. Bir insanın başka bir insan için ne ifade ettiği, yalnızca onun hakkında sahip olunan bilgiyle belirlenmez. Ona verilen önem, gösterilen dikkat, duyulan sorumluluk ve alınan tavır ilişkinin niteliğini belirler. Bu nedenle bir insanın yokluğunu fark etmek, yalnızca bir değişikliği saptamak değil, o insanın bizim için bir değeri olduğunu da ortaya koyabilir.

Bazen bunu ancak yokluk ortaya çıktığında anlarız.

Her gün görülen bir komşunun birkaç gün görünmemesi, alışılmış bir telefonun gelmemesi, bir öğrencinin derse gelmediğinde sorulması, bir arkadaşın uzun süre sessiz kalmasının merak edilmesi… Bunların her biri küçük olaylardır. Fakat insanın başka insanların hayatındaki yerini çoğu zaman bu küçük olaylar gösterir.

Çünkü insanın toplumsal varlığı yalnızca kalabalıkların içinde bulunmakla oluşmaz. Başkalarının arasında yaşamak ile başkalarının hayatında yer almak aynı şey değildir.

Bir insan çok sayıda kişi tarafından tanınabilir ve yine de yokluğu uzun süre fark edilmeyebilir. Başka bir insanın çevresi küçük olabilir; fakat bir tek kişinin hayatında öyle bir yer tutabilir ki, onun yokluğu hemen hissedilir.

Bu nedenle insanın toplumsal varlığını bağlantıların sayısıyla ölçmek yanıltıcıdır. Daha önemli olan, insanın kendi yapıp etmeleriyle başkalarının hayatında nasıl bir karşılık oluşturduğu ve başkalarının varlığının onun hayatını nasıl biçimlendirdiğidir.

Burada insanın özgürlüğü de devreye girer. Çünkü başkasını fark etmek kendiliğinden gerçekleşen bir algı değildir; dikkat etmek, bir tavır almak ve gerektiğinde davranmak insanın yapıp etmeleriyle ilgilidir. Birinin sessizliğini fark ettiğimiz halde hiçbir şey yapmayabiliriz. Ya da merak edip sorabiliriz. Bir kapıyı çalabilir, telefon edebilir, bekleyebiliriz. Aynı durum karşısında farklı davranabilmemiz, insanın yalnızca olup bitenleri yaşayan değil, onlara karşı tavır alabilen bir varlık olduğunu gösterir.

Bu yüzden fark etmek, aynı zamanda bir sorumluluk alanı açar.

Bir insanı fark ettiğimiz anda onun varlığı artık bütünüyle bizim dışımızda değildir. Onunla aynı düşünmek ya da ona yakın olmak zorunda değiliz. Fakat onun varlığını hesaba katmaya başladığımızda kendi davranışlarımızın da bir anlamı değişir.

Belki insanlaşma dediğimiz şeyin önemli bir yanı burada bulunur: İnsan, yalnızca kendi varlığını gerçekleştiren bir varlık olarak kalmaz; başkalarının varlığını da kendi dünyasının içine alır. Başkasının varlığını kabul etmek, onun farklılığını görebilmek, onunla birlikte yaşamanın yollarını aramak ve gerektiğinde kendi davranışını buna göre değiştirmek insanın dünyadaki varoluşunun bir parçasıdır.

Bu nedenle yalnızlık da yalnızca etrafımızda insanların bulunmaması değildir. İnsan kalabalıklar içinde yaşayabilir ve yine de başka insanların hayatında karşılık bulmayabilir. Aynı şekilde bir insanın fiziksel olarak tek başına yaşaması, onun mutlaka ilişkisiz olduğu anlamına gelmez. Belirleyici olan, insanın başka insanlarla kurduğu ilişkilerin niteliği ve bu ilişkilerin yaşamın içinde nasıl bir karşılık oluşturduğudur.

Kodokushi bu açıdan yalnızca ölümün geç fark edilmesiyle ilgili bir kavram olarak kalmaz. Bize, insanın yaşamı boyunca başkalarıyla kurduğu bağların ne zaman ilişkiye dönüştüğünü ve bir insanın varlığının başka insanların hayatında ne zaman gerçekten yer edindiğini düşündürür.

Belki de ölümden sonra fark edilmenin gecikmesinden önce, yaşarken fark edilmenin ne anlama geldiğini sormak gerekir.

Bir insan ne zaman yalnızca görülmez, gerçekten fark edilir?

Ne zaman onun gelişi ile gelmeyişi arasında bir fark oluşur?

Ne zaman sesi duyulmadığında sessizlik sıradan bir durum olmaktan çıkar?

Ne zaman bir insanın yokluğu, yalnızca boşalan bir yer değil, hayatımızda eksilen bir şey haline gelir?

Bu soruların cevabı insanın yalnızca kaç kişiyle bağlantı kurduğunda değil, nasıl bir hayat yaşadığında aranmalıdır. Çünkü insanın varlığı, kendi içinde kapalı bir varlık değildir. Yaptıklarıyla, seçimleriyle, ilişkileriyle, değer verdikleriyle ve başkalarının hayatında bıraktığı izlerle birlikte ortaya çıkar.

Bir insanın yokluğu fark edildiğinde, aslında onun daha önce orada bulunduğuna ilişkin bir şey de açığa çıkar.

Belki de bu nedenle asıl soru, kaç kişinin bizi gördüğü değildir.

Bir insanın hayatında gerçekten yerimiz var mı?

Ve daha zor olanı:

Yokluğumuzu kim fark eder?

Kaynakça

Mengüşoğlu, Takiyettin. İnsan Felsefesi. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1988.
Mengüşoğlu, Takiyettin. Felsefî Anthropologi: İnsanın Varlık Yapısı ve Nitelikleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1971.

Yazar

Kunduz: kunduz is. zool. Kemirgenlerden, su kıyılarında yaşayan,
ev gibi kat kat güzel yuvalar ve su setleri kuran, becerikli,
derisi değerli bir hayvan (castor). T.D.K. 1959